چکیده:
کتابخانه ها در طول تاریخ پنج نسل را پشت سر گذاشته اند : کتابخانه های سنتی ، کتابخانه های خودکار ، کتابخانه های الکترونیکی ، کتابخانه های دیجیتالی و کتابخانه های مجازی . به طور کلی از دیدگاه علم کتابداری این مفاهیم مراحل تکاملی کتابخانه است. فن آوری اطلاعات بر شیوه های ذخیره و بازیابی اطلاعات ، تأثیر داشته است . از مهمترین ویژگی آن به کارگیری رایانه و نرم افزارهای کتابخانه ای است .ورود فن آوری به کتابخانه ها ، کتابخانه های سنتی را دستخوش تحول کرده و زمینه را برای ظهور کتابخانه های خودکار ، الکترونیکی، دیجیتالی ومجازی فراهم کرده است .در ين تحقيق سعي شده است تا ضمن تأكيد بر كتابخانه هايديجيتالي و معرفي آن،مقايسه ي بين ا ين كتابخانه با انواع دیگر انجام گيرد تا ميزان همپوشاني وتفاوت ها و شباهت ها ي آنها مشخص گردد.
مقدمه
کتابخانه به لحاظ سنتی مخزنی از اطلاعات است ، محلی که جویندگان اطلاعات برای یافتن جواب سئوال های خود به آنجا مراجعه می کنند . این نوع کتابخانه به وسیله عناصر فیزیکی، مانند : مکان( شامل: ساختمان و موقعیت ) ، اعضاء ، کارمندان و موجودی ، تعریف و مشخص می شود. منابع فیزیکی معمولا محدودیت هایی را به کتابخانه و مراجعین تحمیل می کنند ، آنها نیاز به فضا وهزینه دارند ، فرسوده می شوند و جهت دستیابی مجبور به حضور فیزیکی در محل کتابخانه هستیم .
حجم انبوه اطلاعات و انتشارات و به تبع آن کمبود فضای کتابخانه ها ومراکز اسناد، همچنین نقش رایانه در صنعت نشر سبب بروز انقلابی در این صنعت شدو کتابداران، اطلاع رسانان و متخصصان فن آوری اطلاعات به فکر کوچک کردن محمل های اطلاعاتی افتادند . حاصل این حرکت تولید میکروفیلم ها ، میکروقیش ها و حتی میکروفیلم های رایانه ای و درنهایت لوح های فشرده نوری بوده است ، تا در فضا صرفه جویی به عمل آید و همچنین حجم بالای اطلاعات درکمترین زمان ممکن در اختیار استفاده کنندگان قرارگیرد. پیشرفت هایی که در سال های اخیر در زمینۀ فناوری اطلاعات به وقوع پيوسته است، شامل نرم افزارهای کتابخانه ای و بانک های اطلاعاتی ، مخابرات و ارتباطات راه دور ، پیدایش اینترنت ، اینترانت و به وجود آمدن امکانات انتقال اطلاعات مانند استفاده از پست الکترونیکی و تصویری و حتی انتقال اطلاعات از طریق وب سایت ،بهبودی اساسی در زمینۀ دسترس پذیری به این موارد را امکان پذیر کرده است. امروزه فن آوري اطلاعات بر اطلاع رسانی احاطه دارد وهم اکنون ما شاهد تحولات و تغییرات اساسی در خدمات کتابخانه ، روش های ارائه اطلاعات و کاربرد فن آوري اطلاعات در جامعه هستیم . از جمله تأکید بیشتر بر نیاز استفاده کنندگان و دسترسی مستقیم آنها به اطلاعات الکترونیکی در قالب دیجیتالی می باشد . در واقع کتایخانه نقش بسیار مهمتری در چرخه انتقال اطلاعات پیدا کرده است . فن آوری اطلاعات بر شیوه های ذخیره و بازیابی اطلاعات ، تأثیر داشته است . از مهمترین ویژگی آن به کارگیری رایانه و نرم افزارهای کتابخانه ای است .ورود فن آوری به کتابخانه ها ، کتابخانه های سنتی را دستخوش تحول کرده و زمینه را برای ظهور کتابخانه های خودکار ، الکترونیکی، دیجیتالی ومجازی فراهم کرده
پيشينه تحقیق
مطالعات انجام شده در داخل کشور
کوشا(1382)، در مقاله خود با عنوان" کتابخانه دیجیتالی چیست؟ "به متون پژوهی تعاریف ارائه شده در منابع کتابداری و اطلاع رسانی در ارتباط با کتابخانه دیجیتالی می پردازد و به این نتیجه می رسد که از دیدگاه کتابداران ، هنگامی می توان مدعی ایجاد یک کتابخانه دیجیتالي شد که سیاست های اطلاع رسانی ، خدمات ، عملکردهای مورد انتظار از یک کتابخانه در محیط غیر دیجیتالی به صورت سازمان یافته جایگاه خود را به دست آورده باشد . در غیر این صورت ، دیدگاه ما نیز با دیگاه متخصصان علوم کامپیوتر که کتابخانه دیجیتال را یک نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات پیشرفته تلقی می کنند ، تفاوتی نخواهد داشت.
پناهی(1382)، در تحقیق خود با عنوان "کتابخانه مجازی و تفاوت های آن با کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی" به این نتیجه می رسد که کتابخانه های سنتی در سیر تاریخی و طبیعی خود به کتابخانه های خودکار ، الکترونیکی ، دیجیتالی و در نهایت به کتابخانه های مجازی تغییر پیدا کرده است و امروزه کتابخانه مجازی غایت خدمات کتابخانه ای و اطلاع رسانی محسوب می شود . عاصمي (1382) نيزدر تحقيقات خود به نتايج مشابهي دست يافته بود.
حسن زاده (1381)، در پژوهشی با عنوان " کتابخانه های دیجیتال : طرزکار، ساختار و کتابداران و اطلاع رسانان آینده" عوامل زمینه ساز ایجاد کتابخانه های دیجیتال و طرز عملکرد آنها را مورد کنکاش قرار داده و دور نمایی مختصر از آینده کتابداران در ابن عصر تحول را به تصویر کشیده است . قاضي مير سعيد (1381) نيزدر تحقيقات خود به نتايج مشابهي رسيده بود.
طاهری(1381)، در بررسی خود با عنوان "کتابخانه ملی : دیجیتالی یا سنتی" با نگاهی اجمالی به نسل های مختلف کتابخانه ، بیشتر به نسل چهارم و پنجم یعنی کتابخانه های دیجیتالي و کتابخانه های مجازی پرداخته است و ویژگی های آنها بویژه کتابهای الکترونیکی را مد نظر دارد و در انتها همزیستی کتابخانه سنتی و دیجیتالی را برای کتابخانه ملی پیشنهاد می کند.
مطالعات انجام شده در خارج از کشور.
شارما و ویشواناتان[2](2001) در مقاله ای با عنوان" کتابخانه های دیجیتالی : توسعه و چالش ها" به بيان بعضي از مشكلات در حوزه كتابخانه هاي ديجيتالي مي پردازند و پيشنهاداتي را به منظور غلبه بر اين مشكلات به منظور عملكرد مؤثرتر كتابخانه هاي ديجيتالي ارا ئه مي نمايند اين اهداف عبارتند از: شناسايي روشهاي عملي براي غلبه بر مشكلاتي كه در راه تبديل كتابخانه هاي سنتي به ديجيتالي به وجود مي آيند، شناخت نقش كتابخانه هاي ديجيتالي براي ايجاد دانش جهاني قابل دسترس ، بررسي امكانات مشاركت خصوصي براي تامين منابع مالي و انسانيوجستجوي راههايي براي ايجاد رشد بدون وقفه كتابخانه هاي ديجيتالي . آنها همچنين بیان می کنند تا زمانی که ما نتوانیم به فاصله تکنولوژیکی که بین کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته وجود دارد غلبه کنیم، جهانی شدن مفهوم دیجیتالی امکان پذیر نمی باشد.
مارچیونی نی[4] (2000) ، در مقاله ای با عنوان " ارزیابی کتابخانه های دیجیتالی "، کتابخانه دیجیتالی را کتابخانه ای ذکر می کند که که در آن بین منابع چاپی و مجازی پیوند برقرار شده است ، به عبارت دیگر اومعتقد است که عناصری غیر مجازی و مجازی با یکدیگر پیوند می خورد . متسون و بونسکی[5] (1997) نيز در تحقيقات خود به نتايج مشابهي دست يافته بودند.
ماركوم[6] (2003)، در پژوهش خود با عنوان " ملزوماتي براي آينده كتابخانه ها ي ديجيتالي "، بيان مي كند كه كتابخانه هاي ديجيتالي آينده بايد سه ويژگي كلي داشته باشند :1- داشتن مجموعه جامعي كه براي تحقيق ، آموزش و يادگيري مفيد باشد.2- بايد به آساني براي همه انواع كاربران چه افراد مبتدي و چه افراد با تجربه در دسترس باشند.3- بايد توسط افراد متخصص مديريت و نگهداري شوند. او در ادامه بيان مي كند كه حق مؤلف و منابع مالي از مهمترين موانعي هستند كه بر سر راه ديجيتالي كردن كتابخانه ها و جود دارند.هانتر (2003)[7]، نيز در زمينه آينده كتابخانه هاي ديجيتالي به نتايج مشابهي دست يافته بود.
تنانت[8](1999)،در مقاله ای با عنوان "کتابخانه الکترونیکی ، کتابخانه دیجیتالی و کتابخانه مجازی"بیان می کند که هم کتابخانه الکترونیکی و هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند ،.در صورتی که اگر فقط به صورت مجازی باشند . یعنی کتابخانه ای به مفهوم واقعی وجود نداشته باشد . او همچنین بیان می کند که یک کتابخانه مجازی می تواند شامل منابع و موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در یک فضای مجازی با استفاده از رایانه و شبکه های رایانه ای سازمان یافته و قابل دسترس می باشد.
کتابخانه دیجیتالی
در منابع مختلف تعاریف گوناگون و متعددی برای کتابخانه دیجیتال وجود دارد تا آنجا که نمی توان یک تعریف واحد واستاندارد برای کتابخانه دیجیتال ارائه داد.با وجود اینکه این تعاریف در برخی موارد بسیار دور از هم می باشند اما یک وجه مشترک بین تمام این تعاریف وجود دارد و آن تاکید بیش از حد برروی منابع می باشد که این نقیضه یکی از مشکلات اساسی در تعاریف کتابخانه ی دیجیتال می باشد زیرا تا به این موضوع که یک کتابخانه دیجیتال قرار است چه سرویس ها و خدماتی برای کاربران فراهم کند نپردازیم و ابعاد کاری کتابخانه دیجیتال را به روشنی مشخص نکنیم نمی توانیم بدرستی به بررسی زیر ساخت ها و تجهیزات سخت افزاری و نرم افزاری مورد نیاز برای آن بپردازیم.در این مقاله سعی می کنیم به بررسی هر دو موضوع Resources و Services بپردازیم تا بتوانیم زیر ساخت های لازم را بهتر و دقیق تر ارائه و بررسی نمائیم.
از جمله تعاریف مختلفی که برای کتابخانه دیجیتال ارائه شده است می توان به2 تعریف زیر اشاره کرد که نسبت به بقیه ی تعاریف کامل تر می باشند.
1.کتابخانه های دیجیتال سازمانهایی هستند که منابعی شامل کارمندان متخصص را دارا می باشند و وظیفه آنها انتخاب، سازماندهی، پیشنهاد دهی عقلانی برای دسترسی ، توزیع کردن، محافظت از جامعیت منابع و تضمین پایداری آنان در طول زمان می باشد و بنابراین برای استفاده آسان و با صرفه توسط یک جامعه و یا مجموعه ای از جوامع طرح ریزی شده است.
البته باید توجه کرد که تعریف بالا به صورت کلی می باشد و منظور از مجموعه های اطلاعاتی می تواند کتاب ها،مجلات و هر نوع داده ی اطلاعاتی باشد.بعنوان مثال در برخی کتابخانه های دیجیتال علاوه بر دسترسی به کتب و مجلات و مقالات مختلف امکان دسترسی به فایل های موسیقی ، میکروفیلم ها و... نیز وجود دارد
2.کتابخانه دیجیتال کتابخانه ای است که مواد وخدمات دیجیتالی را شامل می شود . مواد دیجیتالی آیتم هایی هستند که از ظریق ابزار و شبکه های دیجیتالی ( دودویی) ذخیره ، پردازش و انتقال داده می شوند. خدمات دیجیتالی ، خدماتی ( کمک های ارجاعی ) هستند که منابع را به صورت دیجیتالی از طریق شبکه های کامپیوتری تحویل یا ارائه می دهند . کتابخانه های دیجیتالی درواقع مجموعه هایی هستند که امکانات لازم را برای انتخاب ، سازماندهی، دسترسی ، تفسیر ، انتقال ، نگهداری ، انجام و تضمین دوام مجموعه آثار دیجیتالی فراهم می آورند به نحوی که این منابع از نظر اقتصادی نیز برای استفاده به وسیله یک گروه مشخص یا مجموعه ای از گروه ها، قابل دسترسی باشد.
محتوای کتابخانه های دیجیتال شامل منابع اطلاعاتی در قالب الکترونیکی (متن ، صوت، تصویر، ویدیو ) که برخی از آن ها ممکن است به صورت تجاری از ناشران و عرضه کنندگان منابع و پایگاه های اطلاعاتی خریداری شوند .نمونه های الکترونیکی منابع چاپی موجود در کتابخانه ها که می توانند کتابها ، مجلات ومنابع دیداری و شنیداری ، نسخ خطی ، نقشه ها و غیره باشند . منابع اطلاعاتی با کیفیت بالا و منحصر به فردی که از طریق محیط اینترنت قابل دسترس هستند یا حتی متعلق به مجموعه کتابخانه های دیگر در محیط وب باشند . این کتابخانه ها ، مؤسسات و سازمان هایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارائه خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی، اطلاع رسانی ، روابط بین کتابخانه ای ، مواد آموزشی ، منابع کتابخانه ای و دیگر خدمات را با استفاده از شبکه های پرسرعت ، مهیا می سازند .
کتابخانه های دیجیتالی به معنای جایگزین کتابخانه های سنتی نیستند ، بلکه بیشتر یک بخش الحاقی آنها محسوب می شوند. سه دلیل وجود دارد که چرا کتابخانه های دیجیتالی نسبت به کتابخانه های سنتی از مزایای بیشتری برخوردارند : اول اینکه با وجود انواع روشهای جدید برای ذخیره سازی اطلاعات وداده ها،کتابها ونشریات به تنهایی به هیچ وجه برای فراهم کردن داده های یک کتابخانه امروزی کافی نمی باشند.دوم اینکه یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها و آرشیو ها در سراسر جهان تضمین حفظ و نگهداری اسناد ومطالب تاریخی است .. سوم اینکه باخلق کتابخانه های دیجیتالی که در اینترنت وجود دارند ، اطلاعات از هرسوی جهان برای هرکسی که به اینترنت دسترسی داشته باشد فراهم است
زیرساختهای مختلف برای ایجاد یک کتابخانه ی ملی:
با توجه به تعاریف ارائه شده در مورد کتابخانه دیجیتال می توان بیان نمود که زیربنای اصلی یک کتابخانه دیجیتال وجود یک مخزن برای نگهداری اطلاعات می باشد.با توجه به بحث ملی بودن این پروژه حتما باید به این نکته توجه کرد که فضای لازم برای نگهداری این اطلاعات باید بسیار وسیع و دارای استانداردهای لازم در این زمینه باشد.فضایی که برای این کار در نظر گرفته می شود باید به گونه ای باشد که بتواند حجم عظیمی از منابع اطلاعاتی مانند کتابها ،مجلات،مقالات و ... رادر خود جای داده و بعلاوه شامل اطلاعاتی برای جستجوی کاربر در منابع مختلف باشد بعنوان مثال اطلاعات کتابشناختی نیز باید در این منبع جای داشته باشند.
نکته بعدی در مورد مخزن یا منبع اطلاعاتی ما امنیت آن می باشد.برای یک کتابخانه ی ملی ما نیاز به یک منبع امن و مطمئن داریم که هم در نگهداری اطلاعات و هم در دستیابی غیرمجاز به اطلاعات مطمئن عمل کند.
مسئله کلیدی بعدی در مورد زیر ساخت های لازم برای کتابخانه دیجیتال نحوه ذخیره سازی اطلاعات درون مخزن و چگونگی دستیابی به اطلاعات ذخیره شده است.همانطور که می دانیم در یک کتابخانه دیجیتال بر خلاف اینترنت که اطلاعات به صورت طبقه بندی نشده ارائه می گردند و دارای ساختار منظمی نمی باشند باید کلیه اطلاعات به صورت طبقه بندی شده و موضوعی قرار بگیرند که اگر نگاهی به حجم عظیم اطلاعاتی که در یک کتابخانه ملی دیجیتال نگهداری می شود نگاهی بیفکنیم متوجه این موضوع خواهیم شد که ارائه ی یک الگوریتم مطمئن و دقیق برای ذخیره اطلاعاتی به این وسعت به نحوی که دستیابی موضوعی به آنها به طور کامل و صحیح انجام گیرد کار بسیار پیچیده و مشکلی می باشد.به هر حال باید توجه کنیم که آنچه که یک کتابخانه دیجیتال را به طور محسوس از اینترنت جدا می کند همین نحوه ی ذخیره سازی و دستیابی به اطلاعات می باشد.در یک کتابخانه دیجیتال برای دستیابی به یک موضوع نباید با مسئله ای مانند جستجوهای اینترنتی مواجه شویم بنابراین در درجه ی اول باید اطلاعات به صورت دقیق و کلاس بندی شده به مخزن راه یابند.باید توجه کنیم که نحوه ذخیره سازی اطلاعات در یک کتابخانه دیجیتال با یک کتابخانه معمولی بسیار تفاوت دارد بعنوان مثال اطلاعات کتابشناختی یا شناسه کتاب در یک کتابخانه معمولی می تواند شامل نام کتاب، نویسنده کتاب و مختصری راجع به محتوی کتاب باشد اما در یک کتابخانه دیجیتال باید به هر کتاب بعنوان یک شی نگاه کرد و اطلاعات مربوط به آن را به طور کامل در مخزن ذخیره کرد.باید توجه داشته باشیم که کتابخانه دیجیتال به معنای الکترونیکی نمودن کتب نیست .هر کتاب در سیستم کتابخانه دیجیتال باید به عنوان یک شی با تمام خصوصیات منحصر بفردش ذخیره شود و محتوی موضوعی کتاب نیز باید به طور کامل مشخص باشد تا به هنگام جستجو به طور دقیق مورد بررسی قرار گیرد.بنابراین می توان گفت که ارائه ی یک سیستم بهینه برای ثبت و جستجوی اطلاعات یکی از مهمترین قسمتهای ایجاد یک کتابخانه ملی دیجیتال می باشد.
مسئله ی بعد نحوه ی دستیابی به اطلاعات موجود می باشد که از دو جنبه قابل بحث می باشد.
نخست آنکه باید نحوه ی دسترسی کاربران به منابع به طور دقیق مشخص گردد.باید توجه کرد که منظور از دسترسی همگانی به اطلاعات موجود در یک کتابخانه ملی،دسترسی بی قید و شرط به کلیه اطلاعات نیست. هر کاربر باید پس از تائید توسط سیستم به قسمت های خاصی از اطلاعات دسترسی داشته باشد که این موضوعات باید در سیستم نرم افزاری کتابخانه به دقت مورد بررسی قرار بگیرند.
دوم آنکه کاربران پس از دستیابی به منبع و کتابی خاص باید در استفاده از آن منبع محدودیتی داشته باشند.بعنوان مثال همه ی کتاب ها نباید قابلیت ذخیره شدن توسط کاربران را داشته باشند واستفاده از بعضی منابع نیز نمی تواند به صورت رایگان و همگانی باشد.
در مورد دستیابی به اطلاعات باید به بحث دسترسی غیر مجاز به منابع نیز بسیار توجه کرد که در بحث مخزن نیز توضیح داده شد که یکی از مهمترین مسائل در ایجاد کتابخانه دیجیتال ،امنیت اطلاعات و جلو گیری از دسترسی غیر مجاز به اطلاعات می باشد.پیش بینی و ارائه یک سیستم حفاظتی که در سطح ملی و حتی بین المللی بتواند پاسخگوی نیاز ما باشد را می توان مهمترین مسئله در این زمینه نامید.
بحث بعدی نحوه ی سرویس دهی به کاربران و ارتباط بین کتابخانه های دیجیتال و کاربران است.
باید توجه کنیم که بحث کتابخانه دیجیتال یک بحث ملی است بنابراین باید به خیل عظیمی از کاربران سرویس ارائه شود.با توجه به اینترنتی و آنلاین بودن کتابخانه دیجیتال می توان بیان نمود که بستر ارتباطی مناسب و استفاده از اینترنت پر سرعت که جوابگوی تعداد زیادی از کاربران باشد نیاز اصلی و اساسی یک کتابخانه دیجیتال در سرویس دهی به کاربران است.باید به این نکته توجه کرد که شبکه ی لازم باید جوابگوی طرحی ملی باشد و بتواند ترافیک موجود را به خوبی سازمان دهی کند.بنابراین ارائه یک شبکه ی ملی که هم از امنیت بالایی برخوردار باشد و هم بتواند پاسخ گوی نیاز کاربران باشد مهمترین مسئله در دسترسی کاربران به کتابخانه دیجیتال ملی می باشد.
فراداده[10] مسئله دیگری است که برای ایجاد کتابخانه های دیجیتالی مرکزیت دارد.فراداده، داده هایی است که محتوا و ویزگی های جزء خاص را در کتایخانه دیجیتالی نشان می دهد .فرا داده در کتابخانه های دیجیتالي مهم است زیرا کلیدی برای بازیابی منبع و استفاده از هر مدرکی است . از طرف دیگر فقدان استانداردهای معمول فراداده که به طور ایده آل برای استفاده در بعضی از متون خاص تعیین می شوندموانع دیگری را بر سر راه دستیابی و استفاده از اطلاعات در یک کتابخانه دیجیتالی یا دریک طرح هماهنگ کتابخانه دیجیتالی بوجود می آورند.
با توجه به مواردی که در بالا به صورت فهرست وار ارائه شد میتوان بیان نمود که طرح ایجاد یک کتابخانه ی دیجیتال ملی یک طرح عظیم است که نیازمند بررسی های دقیق و کارشناسانه در این زمینه است.مباحثی که در این مقاله ارائه شد به صورت کلی بودند و برای اجرای این طرح باید تمام جزئیات به صورت دقیق بررسی شوند که نیازمند تحقیقات گسترده است.
ویزگی های کتابخانه های دیجیتالي:
1.کتابخانه ها ی دیجیتالي در واقع چهرۀ دیجیتال و الکترونیکی کتابخانه های سنتی هستند .بنابراین ،مجموعه ها ومنابع سنتی چاپی و دیجیتالي را همزمان و درکنار هم شامل می شود
2.کتابخانه های دیجیتالي شامل منابع دیجیتالی است که در خارج از مرزهای فیزیکی کتابخانه قرار دارد.کتابخانه های دیجیتالی دیدی کلی از همۀ اطلاعات موجود در کتابخانه، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها ، در اختیار کاربر قرار می دهند.
3.کتابخانه های دیجیتالي مانند کتابخانه های سنتی خدمات خود را به گروه های ویژه ای از کاربران ارائه می دهند. با این تفاوت که در این کتابخانه ها،کاربران ممکن است در هر نقطه و یا بخشی از شبکه قرار داشته باشند.
4.کتابخانه های دیجیتالي نه تنها به کتابداران مجرب و ماهر نیاز دارند ، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبکه نیز محتاج هستند.
5.کتابخانه های دیجیتالي می توانند به منابع و کتاب های ویژه و منحصر به فرد حتی نسخ خطی دسترسی داشته باشند و امکان استفاده از آنها را در اختیار کاربران بگذارند.. 6.در این کتابخانه ها چندین کاربر در آن واحد از یک منبع خاص می توانند استفاده کنند
در کتابخانه های دیجیتالي ، ارتباط مستقیم یا رودررو میان کتابدار و کاربر نهایی وجودندارد. 7.
اخیرا گروههای تحقیقاتی و متمرکز مختلفی بر روی توسعه و اصلاح کتابخانه های دیجیتالی کار کرده اند.مانند
ازجمله عواملی که به آن اشاره شده عبارتند از:.(DLF:digital library federation) فدراسیون کتابخانه های دیجیتالی
1.کتابخانه های دیجیتالی برای جایگزین شدن کتابها و کتابخانه های فعلی طراحی نشده اند بلکه بیشتر مکمل آنها هستند.
2.خوانندگان و کاربران کتابخانه ها در حال تغییر عادات خود هستند ، منابع اطلاع رسانی جدید مثل ویدیوها و دیسکهای فشرده از جمله رسانه های معروف و عامه پسند شده اند.
3.وقتی می توانید یک دیسک ضبط شده را تقریبا به طور مستقیم از نویسنده یا خالق اثری دریافت نمایید ، چرا از کاغذ چاپی استفاده کنید ؟ ضمن اینکه هزینه چاپ اغلب بالاتر است.
.کتابخانه های دیجیتالی دسترسی سریع و مؤثر به اطلاعات را فراهم می سازند.4
5.ایجاد دسترسی بیشتر شعار کتابخانه های دیجیتالی است.
مسائلی که در مورد کتابخانه های دیجیتال وجود دارند عبارتند از:
. استاندارد جهانی برای نحوه سازماندهی اطلاعات در کتابخانه های دیجیتالی 1.
2.آموزش نیروهای کتابخانه ای برای چگونگی انتقال اطلاعات به اشکال دیجیتالی و مقرون به صرفه برای افزایش قابلیت دسترسی و حفظ ونگهداری اطلاعات.
. 3.حق مالکیت آفرینش های ذهنی و حق تألیف مطالب منتشر شده در اینترنت از طریق کتابخانه های دیجیتالی
کتابخانه الکترونیکی و کتابخانه دیجیتالی:
کتابخانه های الکترونیکی یک گام فراتر از کتابخانه های خودکار، و کتابخانه های دیجیتالی یک گام فراتر از کتابخانه های الکترونیکی هستند. در کتابخانه های الکترونیکی حضور فیزیکی پر رنگ تر از کتابخانه های دیجیتالی است و این کتابخانه ها همانند کتابخانه های سنتی و خودکار دارای ساختمان ، تجهیزات ، قفسه ها ، منابع و کتابدار است و به همان روش های خودکار و سنتی سازماندهی و اداره می شود. تفاوت آن با کتابخانه های سنتی در این است که این کتابخانه ها دارای مواد غیر چاپی مثل فیلم ، میکروفیلم ، میکروفیش ، انواع لوح های فشرده و منابع مشابه نیز است . در این کتابخانه ها ارائه خدمات هم به صورت سنتی و خودکار است و هم به صورت شبکه ای و دیجیتالی ، منتها استفاده از ارتباطات شبکه ای و دیجیتالی در آن نوپاست و معمولا بازیابی اطلاعات در آن از طریق شبکه محلی انجام می شود.
اما در کتابخانه های دیجیتالی حضور فیزیکی خیلی کمرنگ شده است و تعداد منابع چاپی در آن به میزان خیلی کمی است البته خود این منابع چاپی نیز ابتدا دیجیتالی شده ، بعد به کاربران ارائه می گردد . در این کتابخانه ها ارائه خدما ت به طور کلی خودکار و دیجیتالی است و کاربران از طریق شبکه های ارتباطی به منابع دیجیتالی ذخیره شده در این کتابخانه ، دسترسی یافته و از ان بهره مند می شوند . نقش کتابدار و واسط در اینجا خیلی کمرنگ است و بیشتر جنبه آموزشی و مشاوره ای دارد.
کتابخانه مجازی و کتابخانه دیجیتالی:
تفاوت های میان کتابخانه مجازی و کتابخانه دیجیتالی عبارتند از:
1.کتابخانه دیجیتالی کتابخانه ای است مشابه کتابخانه های سنتی ، با این تفاوت که منابع آن در فرمت دیجیتالی است . این بدان معناست که کتابخانه های دیجیتالی نیز مانند کتابخانه ها ی سنتی دارای ساختمان و تجهیزات ، کتابدار در نقش واسط ، منابع فیزیکی و مجموعه خاص است و تنها تفاوت آن با کتابخانه های سنتی درنوع مواد ( دیجیتالی بودن آن ) و در نتیجه قابلیت استفاده از آن در شبکه ، و بدین ترتیب امکان دسترسی از راه دور به این منابع است . در حالی که کتابخانه مجازی کتابخانه ای بدون دیوار و بدون منابع و فاقد کتابدار در نقش واسط است.
2.در کتابخانه دیجیتالی ، استفاده از اطلاعات الکترونیکی به عنوان یک بخش از استفاده کل ، مرتبا در حال افزایش و استفاده از منابع چاپی به عنوان یک بخش از استفاده کل ، در حال کاهش است . یعنی هنوز آن فرمت چاپی و حضور فیزیکی کاملا رخت بر نبسته است . می توان گفت کتابخانه دیجیتالی ، یک گام فراتر از کتابخانه الکترونیکی و یک گام عقب تر از کتابخانه مجازی است.
3.ویژگی عمده کتابخانه دیجیتالی دسترسی به آن ، از هر مکان و در هر زمان است که از این حیث درست مانند کتابخانه مجازی است . اما این دسترسی محدود به مجموعه ای خاص است که این مجموعه حتی ممکن است دارای اسنادچاپی نیز باشد ( هر چند که این اسناد ابتدا به فرمت دیجیتال تبدیل شده ، بعد مورد استفاده قرار می گیرند) و در یک محل خاص گرد آوری شده و از یک محل خاص ارائه خدمات می شود ( برای راحتی درک این موضوع می توانید یک کتابخانه سنتی را در نظر بگیرید که به جای فقسه هایی از کتاب، دارای قفسه هایی از منابع دیجیتالی است که در یک مکان خاص گرد آوری شده و می تواند در شبکه ها قرار گرفته و از راه دور نیز بازیابی شود. البته کتابخانه دیجیتالی علاوه بر مجموعه خود به دیگر مجموعه ها نیز دسترسی دارد) ، اما کتابخانه مجازی در واقع " یک مرکز ارجاعی پیوسته" است که پیوندهایی را به سایت های دارای مجموعه اشیای اطلاعاتی مرتبط ، فراهم می کند . گروهی از سایتهای مرتبط ،پیوندهایی به آن سایت ها و یا نشانی های اینترنتی است . در واقع کتابخانه مجازی به خودی خود فاقد منابع و مجموعه و مکان خاص است و منابع اطلاعاتی آن گرد آوری نشده است و در سراسر جهان گسترده است . یعنی منابع کتابخانه مجازی ، همان منابع کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی هستند و کتابخانه مجازی فقط ارجاعات به آنها را فراهم می کند.
4.هم کتابخانه الکترونیکی و هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند . در صورتی که اگر فقط به صورت مجازی باشند، به این معنا که کتابخانه ای به مفهوم واقعی ( كتابخانه ای دارای منابع و ساختمان و تجهیزات فیزیکی ) وجود نداشته باشد . به عنوان مثال ، یک کتابخانه مجازی می تواند شامل منابع و موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در یک فضای مجازی با استفاده از رایانه و شبکه های رایانه ای سازمان یافته و قابل دسترس است.
5.كتابخانه ديجيتالي از هر نقطه و مكان قابل دسترسي است،كه از اين حيث شبيه كتابخانه مجازي مي باشد، اما اين دسترسي محدود به مجمو عه اي خاص است . اما كتابخانه مجازي يك مركز ارجاعي پيوسته است ، كه پيوندهايي را به سايتهاي داراي مجموعه اشياي اطلاعاتي مرتبط،فراهم مي كند.... در واقع منابع كتابخانه ديجيتالي در كل جهان پراكنده است.
نتیجه گیری:
با توجه به تعاریف و مطالب ارائه شده در مورد کتابخانه دیجیتال باید به این نکات توجه کنیم که کتابخانه دیجیتال یک موجودیت منفرد و ایزوله نمی باشد و به زیر ساختهایی نیاز دارد تا منابع کتابخانه ها و سرویس دهنده های اطلاعاتی عظیمی را به هم متصل کند و امنیت این منابع و اطلاعات را برقرار سازد.همچنین باید توجه داشت که دسترسی همگانی به کتابخانه های دیجیتال و سرویس دهنده های اطلاعاتی آن یک هدف است و کتابخانه های دیجیتال هرگز محدود به جانشینی اسناد نیستند،بلکه ذخیره سازی هوشمند و هدفمند و دستیابی بهینه به اطلاعات مورد نیاز از تعاریف کلیدی یک کتابخانه دیجیتال می باشند.
